Przy okazji szukania inspiracji do wpisów o mniej lub bardziej magicznych kiścieniach, w pewnym momencie zwątpiłem
jak nazywa się broń składająca się z dzierżaka (trzonka) połączonego łańcuchem (lub rzemieniem)
z kolczastą metalową kulą, występująca w anglojęzycznych wydaniach Dungeons & Dragons jako flail.
Z jednej strony miałem w pamięci jak nieco ponad
dekadę temu, jeszcze podczas grania w D&D 4e, kumpel pieklił
się o nazywanie tej broni „korbaczem”. Z drugiej – aby rozwiać
wątpliwości zapytałem wujka Google, lecz uzyskany wynik, widoczny na załączonym obrazku, wprawił mnie w konsternację.
W każdym razie słowniki angielsko-polskie sugerowały, że flail to cep lub trał (rzeczownik) albo wymachiwać lub młócić (czasownik). W związku z tym zdecydowałem się zajrzeć do fachowej literatury.
George Cameron Stone – A Glossary of Construction, Decoration and use of Arms and armor
W tym leksykonie pod hasłem flail można przeczytać, że ta dawna broń była wywodzi się prawdopodobnie od rolniczego cepa i była bardzo powszechnym orężem, zarówno wśród piechoty jak i jazdy, a jej efektywność bojową zwiększyło dodanie kolczastych obciążników. W Europie była powszechna w XIII w. (jednak wykorzystywano ją już znacznie wcześniej) i była używana na polach bitew do końca XVIII w. Ponadto znano ją także w Indiach, Chinach i Japonii – przy okazji przygotowywania wpisów o japońskiej broni białej zwróciłem uwagę na to, że chigiriki to w istocie odpowiednik naszego kiścienia.
David Harding – Encyklopedia broni – 7000 lat uzbrojenia (1995):
W przypadku tego opracowania zaskoczyło mnie, że do grona cepów bojowych zostały zaliczone morgenszterny. Zastanawiam się czy nie jest to przypadkiem błąd w przekładzie, ponieważ w innych leksykonach oręż tego typu opisywano jako nabijaną kolcami głowicę (przypominająca gwiazdę – stąd jej nazwa – gwiazda zaranna lub jutrzenka) osadzoną bezpośrednio na trzonku. Wydaje mi się, że ta publikacja odcisnęła swoje piętno na erpegowych tłumaczeniach, o czym przekonacie się w dalszej części tekstu. Niemniej pojawiła się również istotna informacja o tym, że bronie tego rodzaju nazywano w Polsce kiścieniami.
Włodzimierz
Kwaśniewicz – 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym (1981):
Kiścień − zob.
korbacz.
Korbacz − forma
bicza bojowego, składającego się z drewnianego trzonu i przymocowanej do niego
za pomocą łańcucha lub rzemieni żelaznej kuli z ostrymi zadziorami, nabitego
gwoździami drąga czy dużej kości (np. półszczęka końska). Broń tę używała w
średniowieczu plebejska piechota oraz w XVII w. Kozacy zaporoscy.
Cep bojowy − średniowieczna broń obuchowa plebejskiej piechoty, będąca specjalną wersją cepu gospodarczego; c.b. składał się z bijaka oraz trzonu, połączonych ze sobą metalowymi ogniwami (zwanymi cepigą) lub rzemieniami (zwanymi uwiązkami). Broń używana w Polsce aż do XIX w. jako broń powstańców chłopskich, wcześniej przy obronie miast do XVII w., gdzie to cepy dębowe okute żelazem stanowiły straszną broń dla wdzierającego się na mury nieprzyjaciela. "miejscy ludzie mają mieć: półhaki, siekiery, miecze, cepy żelazne i oszczepy, co do obrony piechoty należą".
Michał Gradowski,
Zdzisław Żygulski – Słownik polskiej terminologii uzbrojenia historycznego (1982):
Kiścień – broń
złożona z metalowej kuli, zwykle pokrytej guzami i kolcami, zawieszonej na
rzemieniu bądź łańcuchu przytwierdzonym do drzewca o długości nie
przekraczającej 1 m. Broń ta stosowana już w okresie wczesnohistorycznym,
zwłaszcza na Rusi, rozpowszechniła się w formacjach plebejskich podczas wojen
husyckich w XV. Niekiedy na jednym drzewcu zawieszano kilka łańcuchów z kulami.
Kiścieniem nazywa się także broń składającą się z końskiej szczęki
przymocowanej do drzewca.
Korbacz – [brak takiego hasła.]
Cep bojowy – broń chłopska i plebejska, znana już w XIII w., używana przeciwko konnemu rycerstwu w wojskach husyckich i podczas wojen chłopskich, zbliżona do kiścienia, mająca do drzewca przymocowaną na łańcuchu pałkę, zwaną bijakiem, zwykle zbrojną żelaznymi kolcami. Na końcu bijaka przytwierdzano czasem hak, którym przymocowywano pałkę do drzewca, aby zablokować jej ruch podczas marszu.
Władysław Kopaliński – Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych
(1968?)
Kobracz – przest. kańczug, harap,
bicz z krótkim trzonkiem i długim (plecionym) rzemieniem – węg. korbacs ‘j.w.’ z osm. tur. kyrbacz ‘j.w.’.
Kiścień – [brak takiego hasła]
Wikisłownik podsunął mi
kilka ciekawych wskazówek dotyczących tego, czym był korbacz – m. in. penis byka ( ͡° ͜ʖ ͡°) – jak
również kilka odnośników do nowych źródeł:
Słownik języka polskiego,
red. Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki (1900-1927):
Z kolei w powieści W pustyni i
puszczy (rozdział VIII) Henryk Sienkiewicz napisał:
To rzekłszy
Idrys uderzył wielbłąda korbaczem, a za jego przykładem poszli inni. Przez jakiś czas słychać było
tylko tępe razy grubych batów, podobne do klaskania w dłonie, i okrzyki: yalla!
Zdrowy rozsądek podpowiada, że okładanie
wielbłąda metalową kulą na łańcuchu nie sprawiłoby, że ten pobiegłby szybciej. To ostatecznie przekonało mnie do tego, że korbacz to jednak rodzaj bata, a kiścień to broń obuchowa z metalową kulą przytwierdzoną łańcuchem do trzonka.
W formie ciekawostki przytoczę informację o zatrzymaniu w lutym 2022 r. przez funkcjonariuszy dolnośląskiego CBŚP trzech członków gangu, w arsenale którego znajdował się taki oto "kiścień":
Może i wygląda niepozornie i raczej nie jest śmiercionośną bronią, jednak mimo wszystko nie chciałbym na swojej skórze odczuć zadanych nim razów.
Wszystko wina Młotka
Po rozwianiu
wątpliwości czym jest korbacz, a czym kiścień, przeanalizowałem stare erpegowe almanachy w celu ustalenia kiedy błąd – wynikający prawdopodobnie z zamieszania wywołanego publikacją Włodzimierza Kwaśniewicza i tłumaczeniem opracowania Davida Hardinga – przekradł się na erpegowe poletko.
Wszystko wskazuje, że to wina Tuska Warhammera
– a zatem pomyłka wystąpiła praktycznie na samym
początku istnienia polskich gier fabularnych. W wykopanym z czeluści „internetów”
fanowskim tłumaczeniu podręcznika głównego do WFRP 1e z 1993 r., przygotowanym przez Lubelskie Stowarzyszenie Cytadela, nazwa tej
broni została – dość rozsądnie – przetłumaczona na „cep”.
Jednak rok później, w
oficjalnym wydaniu podręcznika nakładem wydawnictwa MAG było już tak:
O ile jeszcze korbacz z gołymi łańcuchowymi witkami byłby jeszcze w stanie się obronić, o tyle morgensztern z głownicą na łańcuchu – nie. Natomiast jako broń dwuręczna – zdecydowanie lepiej pasuje cep.
Pomimo upływu
ponad dekady, zmiany wydawcy na Copernicus Corporation i nowego składu pracującego nad polskim wydaniem
drugiej edycji Warhammera (2005), w przypadku nazwy omawianej w tym tekście broni zostały powielone błędy poprzedniej edycji, jednak zreflektowano się nad opisem morgenszterna:
W 2020 r., czyli 15 lat później, polska
wersja czwartej edycji Warhammera dalej trzymała się „korbacza”, ale pojawił się
również „cep” i dwuręczny „kiścień”. Niemniej ciężko ustalić dokładnie, co jest
czym, ponieważ opis jest ogólnikowy i zabrakło ilustracji przedstawiających
poszczególne bronie.
Dungeons
& Dragons
Warhammerowy
„grzech pierworodny” został powielony w tłumaczeniu Podręcznika
Gracza do AD&D 2e (1995), wydanym przez nieistniejące już wydawnictwo TM-Semic, lecz zwrócono uwagę, że metalowa kula
przytwierdzona do trzonka to rodzaj cepa bojowego, a jego mniejszą i
prymitywniejszą odmianą jest kiścień.
Następnie w
obu wersjach trzecioedycyjnego Podręcznika Gracza (3e – 2002 r.; 3,5e – 2006 r.)
wydawnictwo ISA trzymało się „korbacza”:
Niemniej w wydanej w 2004 r.
Księdze Broni i Ekwipunku do D&D
3e pojawił się śmiercionośny kiścień będący połączeniem długiego miecza z…
korbaczem. W każdym razie ten egzotyczny oręż wydaje się być najbardziej śmiercionośny dla jego dzierżyciela.
Natomiast przełomowa
dla „dedekowej” nomenklatury okazała się polska wersja czwartej edycji Lochów i Smoków – w Podręczniku Gracza (2010) w
końcu pojawił się „kiścień”. Niemniej zastanawia mnie czym są bronie z grupy liścieni (tudzież czy to nie jest tylko dość niefortunna literówka)?
Z kolei w
Podręczniku Gracza do D&D 5e, wydanym przez Rebela, brak jest opisu i ilustracji tego oręża,
jednak w tabeli Broni na stronie 149, wśród żołnierskich broni białych, znajduje
się kiścień.
Gry
komputerowe
Przy okazji analizowania „dedekowych”
podręczników, sprawdziłem także pod jaką nazwą kolczasta kula na łańcuchu funkcjonowała
w grach komputerowych odwołujących się Dungeons & Dragons.
W Planscape: Torment (polska premiera:
marzec 2000 r.) Z broni obuchowych można było walczyć jedynie wiekierami i maczugami. W
zapomnianym Pool of Radiance: Ruins of
Myth Drannor (polskie wydanie: luty 2002 r.), które było pierwszą grą
oparta na mechanice trzeciej edycji Lochów i Smoków, również zabrakło
kiścieni/korbaczów/cepów.
W pierwszej i
drugiej części sagi Baldur’s Gate
(polskie premiery odpowiednio: maj 1999 r. i grudzień 2000 r.) oraz pierwszej
odsłonie Icewind Dale’a (polska
premiera: wrzesień 2000 r.) występują cepy bojowe. Warto zwrócić uwagę na to, że wszystkie trzy powyższe
tytuły bazowały na mechanice drugiej edycji AD&D, która nie miała zbyt rozbudowanej linii wydawniczej w Polsce.
Natomiast w drugiej
odsłonie przygód w Dolinie Lodowego Wichru, która miała już zaimplementowane
zasady D&D 3e, (polska premiera: październik 2002 r.) w zbrojowni pojawił
się nieszczęsny korbacz.
Z kolei ekipa
lokalizująca Neverwinter
Nights (polska premiera: listopad 2002 r.) najwyraźniej wzorowała
się na tłumaczach warhammerowej „pierdycji”:
Pewną zagadkę stanowi dla mnie Świątynia Pierwotnego Zła (polska premiera: luty 2004 r.) - w grze występuje zarówno kiścień (jako broń jednoręczna), jak i korbacz (jako broń dwuręczna) i obie bronie korzystają z tej samej ikony w ekwipunku. Niemniej moja wersja gry została zmodowana przez Co8 w wersji 5.0.6 PL (tłumaczeniem moda zajmował się Aurelinus z nieistniejącej już Tawerny Hrothgara), więc nie mam pewności czy nie pozmieniał czegoś w stosunku do oryginalnej wersji gry.